Rolnictwo było w centrum zainteresowań polityków europejskich od
początku powstawania Unii Europejskiej. Traktat Rzymski z 1957,
na podstawie którego powstała Unia Europejska, określił
wszystkie cele wspólnej polityki rolnej dla sześciu krajów
założycielskich (Belgii, Francji, Niemiec, Włoch, Holandii, oraz
Luksemburga). W tamtym czasie Europa nadal miała w pamięci
okresy braku żywności, spowodowane przez II Wojnę Światową.
Każdy kraj rozwinął własną politykę rolną, decydując co będzie
produkowane, ustalając ceny, kontrolując rynki produktów rolnych
oraz określając strukturę gospodarstw rolnych. Wtedy oczywistym
stało się, że jeżeli w Europie miałby rozwinąć się prosperujący
sektor rolny, potrzebne było ujednolicone spojrzenie na politykę
rolną.
Wspólna Polityka Rolna
(w skrócie WPR) rozwijała się stopniowo. Składa się ona z
różnych zasad oraz regulacji, które obowiązują w działalności
rolniczej w Unii Europejskiej (UE). Zmiany w WPR następują od
ponad 40 lat. Zasadniczą cechą WPR jest system subwencji, które
są płacone rolnikom. Celem dotacji jest zapewnienie minimalnego
poziomu produkcji, gwarantującego ludności UE wystarczającą
ilość żywności oraz odpowiedni standard życia osób pracujących
w rolnictwie. Zasady WPR są wspólne dla wszystkich państw
członkowskich UE i obejmują szeroki zakres zagadnień, w tym
wsparcie finansowe dla rolników, metody produkcji i działań
marketingowych oraz określają ilość żywności, która może być
produkowana w różnych sektorach rolnych. Wspólna Polityką Rolną
objęte jest ponad 55% terytorium Europy, przez to ma ona głęboki
wpływ ekonomiczny, społeczny oraz środowiskowy, nie tylko na
nasz kontynent, ale też cały świat.
Rolnictwo było jednym z pierwszych sektorów gospodarki Unii
Europejskiej, które miało wspólną politykę. Inne sektory
gospodarki ze wspólną polityką to: rybołówstwo, leśnictwo oraz
transport. Wspólna Polityka Rolna jest opracowywana przez
międzynarodowe gremium a jej zmiany proponuje Komisja
Europejska. Wymagają one zgody ministrów rolnictwa krajów
członkowskich UE, a czasem wymagają również aprobaty
Parlamentu Europejskiego.
Wielu uważa WPR za najważniejszy czynnik wspólnej politykę Unii
Europejskiej. Jest ona centralnym elementem w instytucjonalnym
systemie UE, była prekursorem jednolitego rynku, który zapewnia
wolny przepływ towarów, usług, kapitału oraz ludzi w Unii, która
od 1 maja 2004 liczy 25 państw członkowskich.
Od czasu przyjęcia Agendy 2000, Unia Europejska podkreśla
znaczenie zrównoważonego rolnictwa oraz zrównoważonego rozwoju
terenów wiejskich. Pojęcie to zostało zdefiniowane jako rozwój,
który zaspokaja teraźniejsze potrzeby mieszkańców, z
uwzględnianiem zdolności przyszłych pokoleń do zaspokajania ich
potrzeb. Określenie zrównoważone rolnictwo odnosi się do
przyjaznej relacji między rolnictwem a środowiskiem. Wymaga
zarządzania surowcami naturalnymi – ziemią i wodą , które
zapewni korzyści z rolnictwa także dla przyszłych pokoleń. W
szerszym znaczeniu, zrównoważenie odnosi się do ochrony
krajobrazu, siedlisk, biodywersyfikacji oraz do ochrony jakości
wody pitnej oraz powietrza.
(Uwaga: W tej sekcji dokonuje krótkiego przeglądu genezy,
zasad, celów oraz instrumentów politycznych Wspólnej Polityki
Rolnej. Bardziej szczegółowy opis działania WPR jest
przedstawiony w Części II.)
Wspólna Polityka Rolna powstała w okresie odbudowywania Europy
po II wojnie światowej. W latach 50-tych brakowało żywności,
była ona droga, o niskiej jakości, a jej wybór był ograniczony.
Zamierzeniem WPR było przezwyciężenie tych trudności przez
stworzenie jednolitego podejścia do rolnictwa przez wszystkie
kraje Unii Europejskiej.
Podstawowe cele Wspólnej Polityki Rolnej zostały ustanowione w
Traktacie Rzymskim z 1957 roku. Artykułu 33 traktatu
zakładał, że powinna ona:
·
zwiększyć wydajność rolnictwa przez promowanie postępu
technicznego i zapewnić racjonalny rozwój produkcji rolnej oraz
optymalne wykorzystanie czynników produkcji, szczególnie zasobów
siły roboczej;
·
zapewnić rolnikom godziwy standard życia przez powiększanie
dochodów ludzi pracujących w rolnictwie;
·
ustabilizować rynki;
·
zagwarantować odpowiednią podaż produktów rolnych;
·
zapewnić dostawy żywności dla konsumentów po rozsądnych cenach.
Konferencja w Stresa
we Włoszech, w lipcu 1958 roku, uszczegółowiła cele WPR oraz
przedstawiła istotę całego programu. Założenia WPR bazują na
czterech zasadach:
·
jednolitym rynku rolnym,
który pozwala na swobodny przepływ produktów między państwami UE
oraz na istnieniu wspólnej granicy dla towarów importowanych do
UE;
·
jednolitych cenach;
·
preferencji dla produktów UE
wobec produktów importowanych;
·
solidarności finansowej,
polegającej na tym, że kraje UE dzielą podobnie koszty oraz
korzyściach wynikające z WPR.
Dodatkowo, WPR zakłada wspólne regulacje sanitarne i
weterynaryjne, wspólne ceny oraz zasady wspólnej konkurencji.
Swobodny przepływ towarów rolnych w UE jest zapewniony poprzez
(a) wspólne ceny we wspólnej walucie euro, (b) ogólny zakaz
pobierania podatków albo subwencjonowania przez krajowe władze
oraz (c) harmonizację regulacji technicznych.
Preferencje wspólnotowe odnoszą się w dopłatach do cen produktów
wytwarzanych w UE. Ceny towarów rolnych w UE są tradycyjnie
wyższe niż na rynku światowym. Dlatego nałożono opłaty celne na
towary importowane do UE, aby zrównać ich ceny z cenami
obowiązującymi w Unii. I odpowiednio, dotacje eksportowe
rekompensują różnicę między cenami występującymi w UE oraz
cenami na rynku międzynarodowym i w ten sposób umożliwiają
towarom unijnym pozostać konkurencyjnymi.
Finansowa solidarność oznacza, że wszystkie państwa członkowskie
partycypują w kosztach i dzielą korzyści z WPR. Do tego celu
założono wspólny fundusz, finansowany przez wpływy pochodzące z
określonych podatków.
Na bazie tych zasad utworzono główne mechanizmy pozwalające
wprowadzić w życie WPR. Zostały one przyjęte przez 6 krajów
założycielskich UE w 1960 roku, a obowiązywać zaczęły dwa lata
później.
Wspólne Organizacje Rynków
są organizacjami dotyczącymi różnych produktów rolnych. Ich
celem jest wspomaganie rynków przez odpowiednie mechanizmy
typowe dla konkretnego towaru. Początkowo wspólne organizacje
rynków powołano dla około połowy produktów rolnych.
Ich liczba stopniowo wzrastała i dziś istnieje 15 takich
organizacji regulujących rynki poszczególnych produktów z
wyjątkiem ziemniaków, miodu i niektórych alkoholi.
Europejski Fundusz Orientacji i Gwarancji Rolnej
jest funduszem w pełni nastawionym na finansowanie działalności
rolnej w ramach WPR i stanowi główny składnik solidarności
finansowej. Jest finansowany z budżetu UE
Według pierwotnych postanowień WPR ekonomiczne wsparcie rolników
było uzależnione od wielkości produkcji. Rolnicy zajmujący się
produkcją zwierzęcą otrzymywali płatności stosownie do ilości
posiadanego bydła, owiec i trzody chlewnej. Rolnicy prowadzący
produkcję roślinną otrzymywali dotację z zależności od ilości
uprawianej ziemi, a wielkość płatności była uzależniona
regionalnej stopy urodzaju. Ta formuła ulegała później zmianom
wraz z przyjęciem Reformy WPR 1992, a następnie Reformy WPR
2003.
Główne instrumenty polityczne służące osiągnięciu założeń WPR to
ceny wsparcia dla produktów rolnych, płatności
bezpośrednie, kontrola podaży artykułów rolnych. WPR
rozpoznając potrzeby rynku bierze pod uwagę socjalną strukturę
rolnictwa i strukturalne oraz naturalne zróżnicowanie między
różnymi regionami. Sześć najważniejszych mechanizmów to:
·
Wsparcie cenowe,
które gwarantuje minimalne ceny za produkty, ustalane przez
ministrów ds. rolnictwa;
·
Podatki importowe wprowadzane
w celu ochrony rolników z UE i zapewniające, że ceny zewnętrzne
nie mogą być niższe niż ceny w UE;
·
Interwencja
na rynku w celu sprzedaży lub magazynowania nadwyżek towarów
rolnych;
·
Rozdysponowanie zapasów,
zagospodarowanie nadwyżek towarów w inny sposób, taki jak
Projekt Darmowej Żywności;
·
Dotacje eksportowe,
będące rezultatem sprzedaży nadwyżek żywności do krajów
trzeciego świata;
·
Kontrola produkcji poprzez kwoty produkcyjne lub
wyłączenie z uprawy niektórych obszarów rolnych
Dramatyczne zmiany w produkcji rolniczej spowodowane zostały
subwencjami wynikającymi z założeń WPR. Rolnicy intensyfikowali
swoje metody produkcyjne w celu ciągłego zwiększania produkcji i
otrzymywania większej dotacji finansowej z UE. Wiele gospodarstw
zaczęło się specjalizować i tradycyjne rodzinne gospodarowanie
zmieniło się w wielkoobszarowe rolnictwo przemysłowe. Zamiast
zajmować się hodowlą kilku gatunków zwierząt lub uprawą wielu
gatunków roślin rolnicy zaczęli specjalizować się w jednym
produkcie. Obecnie około jedna trzecia dochodu gospodarstwa
rolnego pochodzi z dotacji.
Wspólna Polityka Rolna zmieniała się przez lata, poczynając od
momentu jej utworzenia w 1962 roku. Była wielokrotnie korygowana
w odpowiedzi na zmiany socjalne, ekonomiczne i polityczne.
Przynosiła spore efekty w zakresie produkcji żywności,
początkowo umożliwiając krajom UE przezwyciężyć, w latach
pięćdziesiątych, braki żywności i osiągnąć samowystarczalność
żywnościową. Później zaczęły występować nadwyżki w żywności.
Sprawy braku żywności zaczęły ustępować miejsca innym kwestiom.
Postęp technologiczny w rolnictwie spowodował redukcję ilości
pracowników rolnych z 20% ogółu zatrudnionych, do zaledwie 4%.
Wzrosło zainteresowanie jakością środowiska i bezpieczeństwem
żywności, spowodowane przypadkami zanikania obszarów dzikiej
przyrody, zanieczyszczania wody i środowiska, degradacji gleby
oraz przypadkami występowania epidemii wśród zwierząt, jak np.
choroby szalonych krów. W ostatnich unijnych badaniach opinii
publicznej 91% respondentów opowiedziało się za polityką rolną
skierowaną na dostarczanie bezpiecznej dla zdrowia żywności,
natomiast 89% opowiedziało się za zapewnieniem ochrony
środowiska. Wszystkie te czynniki spowodowały zmiany w WPR.
Dzisiaj jest ona nastawiona na bezpośrednie płatności dla
rolników, w celu zagwarantowania odpowiednich dochodów
gospodarstw rolnych, zapewnienia bezpiecznej żywności, a także
promowanie zrównoważonej, przyjaznej dla środowiska produkcji
rolnej.
W międzyczasie UE powiększyła się z 6 krajów, które ją utworzyły
w 1957 roku (Belgia, Francja, Niemcy, Włochy, Holandia i
Luksemburg) do 25 w 2004 roku. Poniżej przedstawiono kolejne
etapy powiększania się UE:
·
1973:
9 krajów (do UE przystępuje Dania, Irlandia oraz Wielka
Brytania);
·
1981:
10 krajów (do UE przystępuje Grecja);
·
1986:
12 krajów (Hiszpania oraz Portugalia);
·
1995:
15 państw (Austria, Finlandia oraz Szwecja);
·
2004: 25 krajów (Cypr, Republika Czeska, Estonia,
Węgry, Łotwa, Litwa, Malta, Polska, Słowacja, oraz Słowenia).
Rolnictwo jest zasadniczą częścią składową gospodarek większości
centralnych oraz wschodnich krajów europejskich, które dołączyły
do UE w 2004. Nie jest ono tak zaawansowane technologicznie jak
na zachodzie. Stąd UE podjęła specjalne kroki zaradcze w celu
złagodzenia skutków przyjęcia i transformacji nowych krajów
członkowskich.
W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych zaproponowano
wiele zmian dotyczących WPR w celu podniesienia
wydajności produkcji rolnej oraz zrównoważenia bilansu popytu i
podaży artykułów rolnych. Jednak pierwszą poważną reformę
przeprowadzono dopiero w 1992 roku a jej twórcą był komisarz UE
ds. rolnictwa Ray MacSharry. Główne założenia reformy to:
·
obniżka cen towarów rolnych, aby stały się bardziej
konkurencyjne na wewnętrznym i światowym rynku;
·
rekompensaty przysługujące rolnikom za straty w dochodach będące
wynikiem nowej struktury cen towarów rolnych;
·
nowe mechanizmy rynkowe;
·
kroki zaradcze w celu zwiększenia ochrony środowiska.
Redukcja w dopłatach do cen
Ta reforma została wprowadzona w latach 1993/94. Zapoczątkowała
proces przesuwania wsparcia finansowego z cen rynkowych do
płatności bezpośrednich. Reforma 1992 roku zmniejszyła
wspieranie cen, utworzyła instrument płatności bezpośrednich
oraz wprowadziła nowe miary kontroli zapasów żywności. Reformy
zmodyfikowały organizacje wspólnego rynku, uruchomiono
instrumenty polityczne dla produktów rolnych: zbóż, roślin
oleistych, roślin wysokobiałkowych, tytoniu, wołowiny, baraniny
oraz produktów mlecznych. Reformy dotyczyły 75% produktów
pochodzących z produkcji roślinnej. Ceny zbóż zredukowano o 30%,
ceny wołowiny o 15% a produktów mlecznych o 5%.
Płatności wyrównawcze
Rolnicy otrzymali płatności wyrównawcze, w związku z
redukcjami cen towarów rolnych. Wprowadzono obowiązkowy program
„set-aside”, zakładający wypłaty dla producentów zbóż, roślin
oleistych, roślin wysokobiałkowych na terenach, na których
zaniechana zostanie uprawa.
Program rolno-środowiskowy
Zgodnie z tym programem, rolnicy otrzymali dodatkowe dotacje za
podjęcie działań skierowanych na ochronę środowiska. Zakłada on
redukcję stosowania nawozów zawierających azotany oraz
pestycydów, użycie lepszych technik aplikacyjnych przy nawożeniu
oraz działania zmierzające do ochrony przyrody i krajobrazu.
Handel światowy
Dodatkowe zmiany w WPR zostały wprowadzone w 1995 roku w
odpowiedzi na zobowiązania wynikające z Porozumienia Rundy
Urugwajskiej w sprawie Rolnictwa. Zakładały zamianę różnego
rodzaju podatków importowych na taryfy.
(Uwaga: Więcej szczegółów dotyczących Reformy WPR 2003, która
wprowadziła Agendę 2000 znajduje się w Części IV .)
Druga zasadnicza reforma WPR rozpoczęła wraz z Agendą 2000,
a punkt kulminacyjny osiągnęła podczas reform przyjętych
26 lipca 2003 roku. Agenda 2000 była planem przyszłej polityki
UE w świetle przewidywanego powiększenia Unii. Początkowo Agenda
2000 została przyjęta przez UE w marcu 1999 roku. W lipcu 2002
roku UE przedstawiła swoje kolejne propozycje reform WPR.
Zostały one przyjęte w ramach Reformy WPR 2003.
Reforma WPR 2003 uważana jest za najbardziej dalekosiężną po
względem zmian. Dokonano przesunięcia finansowania ze sztucznego
wspierania cen do bezpośrednich płatności oraz zmodyfikowano
miary służące kontroli zapasów żywności. Dotacje do produkcji
zostały obcięte na korzyść bezpośrednich płatności dla
rolników. Wypłaty tych dotacji były uzależnione od spełnienia
zasad ochrony środowiska, dobrostanu zwierząt, norm higieny
oraz zachowaniu krajobrazu. Agenda 2000 zamroziła budżet WPR na
siedem lat na poziomie z 1999 roku.
Szczegółowe założenia Agendy 2000:
Zboża i nasiona roślin oleistych
·
15% redukcja dopłat do cen ziarna wprowadzana stopniowo przez 2
lata;
·
33% redukcja płatności bezpośrednich dla producentów nasion
oleistych przez okres 3 lat, wyrównana dopłatami do ziaren w
2002 roku;
·
10% stopa bazowa w okresie 2000 – 2006 dla ziemi wyłączonej z
produkcji rolnej
Wołowina
·
20% redukcja dopłat do cen, wprowadzana stopniowo przez okres 3
lat, częściowo wyrównywana przez płatności bezpośrednie.
Mleko
Płatności bezpośrednie dla rolników mogą być uzależnione od ich
działań w odniesieniu do stosowania środków zmierzających do
ochrony środowiska.
Rozwój gospodarczy obszarów wiejskich
Zgodnie z Agendą 2000, drugim filarem polityki UE stał
się rozwój gospodarczy obszarów wiejskich. Polityka ta zakładał
wprowadzenie kroków zaradczych podnoszących wydajność rolnictwa
i stopniowe zagospodarowywanie terenów o niekorzystnych
warunkach do uprawy rolnej. W ramach polityki rozwoju obszarów
wiejskich przewidziano:
·
wsparcie UE dla inwestycji w unowocześnianie rolnictwa, które
poprawi produkcję;
·
wcześniejsza emerytura dla rolników, którzy ukończyli 55 lat i
gospodarowali około 10 lat
·
wsparcie UE dla rolników, którzy wdrożyli do praktyki działania
ochraniające środowisko;
·
wsparcie UE dla rolników gospodarujących na obszarach mniej
korzystnych, jak np. obszary górzyste;
·
wsparcie UE dla młodych rolników (którzy nie ukończyli 4o lat);
·
szkolenia zawodowe dla osób pracujących w rolnictwie.
Wydatki na rozwój obszarów wiejskich wzrosły do około 4.3
miliarda euro przydzielonych na okres lat 2000-2006. Pomoc dla
rolników zakładająca poprawę efektywności gospodarstw przewiduje
dotacje wysokości do 40% wartości inwestycji (50% w obszarach o
niekorzystnych warunkach gospodarowania). Te dotacje mogą być
wykorzystywane na redukcję kosztów produkcji, poprawę lub
dywersyfikację działalności rolnej, promocję jakości produktów,
ochronę środowiska oraz poprawę zdrowia i higieny zwierząt.
Dodatkowo, młodzi rolnicy mogą liczyć na 5% wsparcie finansowe
kosztów inwestycyjnych poniesionych w celu poprawy działalności
gospodarstwa |
